http://repository.enu.kz/handle/enu/23734 2026-04-04T03:30:24Z 2026-04-04T03:30:24Z Ibragimova, M.A. Kussainova, A.A. Aripova, A.A. Bersimbaev, R.I. Bulgakova, O.V. http://repository.enu.kz/handle/enu/23737 2025-06-13T20:39:48Z 2024-01-01T00:00:00Z

MitomiRs: The Role of Mitochondrial miRNAs in Regulating Radiation-Induced Cellular Senescence Ibragimova, M.A.; Kussainova, A.A.; Aripova, A.A.; Bersimbaev, R.I.; Bulgakova, O.V. The problem of human exposure to ionizing radiation has attracted increasing attention in various scientific fields. Recently, a substantial amount of data has been collected on the age-related risks associated with radiation exposure, which has enabled researchers to uncover the relationship between ionizing radiation and cellular senescence. This has led to the search for cellular targets of radiation, with mitochondria being one of the identified targets. Ionizing radiation causes mitochondrial dysfunction and the emergence of a characteristic age-related phenotype in cells, including increased ROS production, SASP development, changes in the epigenetic profile, and genomic instability. Mitochondrial dysfunction is often underestimated as a crucial hallmark of cellular senescence, and its underlying mechanisms are extensive and complex. In particular, mitochondrial miRNAs (mitomiRs) that regulate mitochondrial gene expression, and consequently, the function and dynamics of the organelles themselves, are of particular interest. Considering that mitomiRs are highly sensitive to even minor disturbances arising from irradiation, resulting in significant changes in their expression, they may serve as promising biomarkers of radiation exposure. In this review, we examine the evidence supporting the key role of mitomiRs in radiation-induced cellular senescence and integrate the latest knowledge on the underlying molecular mechanisms of this interaction.

2024-01-01T00:00:00Z Сулейменова, А.Е. Татаева, Р.Қ. Исаева, Н.Б. Нуржанқызы, А. http://repository.enu.kz/handle/enu/23736 2025-06-13T21:58:35Z 2024-01-01T00:00:00Z

Емтихан стресінің әр-түрлі соматотиптері бар білім алушылардың алаңдаушылық деңгейіне және тыныс алу көрсеткіштеріне әсері Сулейменова, А.Е.; Татаева, Р.Қ.; Исаева, Н.Б.; Нуржанқызы, А. Мақалада емтихан стресі барысындағы әр-түрлі соматотипі бар білім алушылардың алаңдаушылығының ситуативті және жеке мазасыздық деңгейінің, cыpтқы тыныc алy көpceткіштepінің оның ішіндe: тыныc алy жиілігінің (ТАЖ), тыныc алy көлeмінің (TАK), өкпeнің тіpшілік cыйымдылығының (ӨTC), дeм алyдың peзepвтік көлeмінің (ДАPK), дeм шығаpyдың peзepвтік көлeмінің (ДШPK) көрсеткіштері анықталған. Қазіргі кезде студенттердің денсаулығы үлкен назар аударуды қажет етеді, себебі студенттер біздің мемлекетіміздің тұрғындарының өкілдік топтарының бірі болып табылады. Жас ұрпақтың денсаулығы биологиялық және әлеуметтік факторлардың әсерінен қалыптасады. Экзогендік факторларға олардың организмінің төзімділігін сақтау, қоршаған ортаның өзгеріп отыратын жағдайларына бейімделу қабілеті - білім алушылардың физикалық даму жағдайына, мүшелері мен жүйелерінің жұмысына байланысты болады. Жоғары білімге тән факторлар кешеніне қазіргі оқыту жағдайында бейімделу - организмнің компенсаторлық жүйелерінің айтарлықтай шиеленісімен жүретін күрделі және де көп деңгейлі әлеуметтік-психофизиологиялық процесс болып табылады. Мазасыздық - бұл адамның, эмоционалды немесе физикалық стрестің жоғарылауынан туындайтын, психикасының жай-күйі, нақты әлеуметтік жағдайларда, мазасыздық пен қорқынышты сезіну үрдісі. Мазасыздық және эмоционалды тұрақтылық факторларын зерттеудің өзектілігі, ең алдымен, уақыт кеңістігінде стреске, созылмалы психоэмоционалды шиеленіске және әл-ауқатқа қорқыныш әкелетін субьектінің қазіргі өмірінің экстремалды сипаты мен динамикасымен анықталады. Тыныс алу жүйесінің гомеостазы оның қалыпты қызмет атқаруының міндетті шарты болып табылады және бірқатар физиологиялық механизмдер көмегімен қамтамасыз етіледі, солардың ішіндегі өкпенің кондициялаушы қызметі ерекше маңызды орын алады. Жұтылатын ауа температурасы мен ылғалдылығының дене жағдайларына сәйкес келтіру - тыныс жолдарындағы жылу-масса алмасудың күрделі процесстерінің арқасында жүзеге асырылады. Қалыпты жағдайдағы және әсіресе, тыныс алу жүйесі патологиясы кезіндегі бұл процестің көптеген аспектілері пікірталасты мәселе болып отыр. Біздің зерттеуімізде әр-түрлі соматотипі бар бірінші курс студенттерінің оқу жағдайларына бейімделуі және физикалық кабілеттілігінің төмендеуі, емтиханнан кейінгі физиологиялық көрсеткіштерінің өзгергендігі байқалды. Зерттеу барысында бірінші курс студенттері арасында астеник соматотипі анықталған студенттерде жеке және ситуативті мазасыздық деңгейінің өте жоғары көрсеткіші анықталды, бұл мазасыздықтың жоғарылауы студенттерде болып жатқан жағдайға эмоционалды бейімделудің жеткіліксіздігін көрсетеді. Мазасыздықтың жоғары деңгейі адамның психикалық денсаулығына қауіп төндіреді, невротикалық жағдайлардың дамуына ықпал етеді. Үнемі мазасыздықтың жоғары деңгейін психосоматикалық патологияның дамуына әкелетін жағдай ретінде қарастырады. Мақалада емтихан стресі барысында бірінші курс студенттерінің тыныс алу жүйесінің көрсеткіштерінде үлкен өзгерістер анықталған: гиперстеник-студенттермен және астеник-студенттермен салыстырғанда, нормостеник-студенттердің гемодинамикалық көрсеткіштері айтарлықтай жоғары, бұл емтихан стресінің студенттердің тыныс алу жиілігінің жоғарылауына әсерін көрсетеді, бұл көп дәрежеде - тыныс алу көлеміне және аз дәрежеде - тыныс алу жиілігіне байланысты болады.

2024-01-01T00:00:00Z Баянбек, Д.С. Жолдыбаева, Е.В. Ильдербаев, О.З. http://repository.enu.kz/handle/enu/23735 2025-06-14T10:29:04Z 2024-01-01T00:00:00Z

Bacteroides fragilis бактериясының карбапенемге төзімділіктің молекулалық механизмдері Баянбек, Д.С.; Жолдыбаева, Е.В.; Ильдербаев, О.З. Карбапенемдер көп жағдайда кең спектрлі белсенділікпен үйлесу, жылдам бактериоцидтік әсері арқасында, антибактериялық препараттардың басқа класымен салыстырғанда төзімді штамдарды селекциялауда біршама потенциалға және жақсы төзімділікпен антибактериялық препараттардың ішінде ең сәтті тобы болып табылады. Карбапенемдер грам-оң, сонымен бірге грам-теріс бактерияларға да қарсы тұратын, кең спектрлі антимикробтық құрал болып келеді. Bacteroides fragilis - моно- және полимикробтық инфекция кезінде клиникалық зертханаларда жиі бөлініп алынатын және өте маңызды бактериялардың бірі болып табылады. Bacteroides fragilis макролидтер, бета-лактамдар, метронидазол мен кейбір жаңа фторхинолондарға да төзімділік танытады. Карбапенемге төзімділік - емдік шарада шамадан тыс көп қолданылу нәтижесінде қарқынды дамып келе жатқан мәселе ретінде қарастырылады. Карбапенемге бактериялық төзімділіктің дамуының молекулалық механизмдері бірнеше факторларды қамтиды. Бірінші мехнанизм эффузионды жүйе арқылы препараттарды экспорттау нәтижесінде микроорганизмдердің мульти-дәрілік төзімділіктің туындауымен байланысты. Бұл процесс бактерияларға антибиотиктік теріс әсерінен аулақ болуға мүмкіндік береді. Екінші механизм - бета-лактамаз синтезімен B. fragilis-тің бета-лактамды қосылыстарға төзімділік орнатуы. Бұл ферменттер бета-лактамды антибиотик сақинасын гидролиздеп, оның белсенділігін төмендетеді. Үшініші механизм - пенициллин байланыстыратын ақуыздардағы (ПБА) өзгеріс кейбір бактерия түрінде карбапенемге деген төзімділік танытады. ПБА кодтайтын гендердегі мутациялар карбапенемдердің осы ақуыздарға жақындығын өзгерте алады, бұл олардың антибиотиктің әсеріне сезімталдығын азайтады. Төзімділік таныту кезінде cfiA генінің маңыздылығы зор, әсіресе B. fragilis үшін. Олр карбапенемдерге және басқа бета-лактамды антибиотиктерге төзімділік тудыратын ақуыздарды кодтайды. Бұл ген әртүрлі бактериялар арасында көлденең тасымалдануы мүмкін, бұл төзімділіктің таралу қаупін жоғарылатады. Антимикробтық препараттарға төзімділік механизмін түсінудің маңыздылығы ол, асқынған ауыр инфекцияларды емдеуде және алдын ала болдырмау мақсатында альтернативті антимикробтық препараттарды таңдау кезінде қателік жасамау болып табылады. Берілген мақалада, B. fragilis штамдарының карбапенемге төзімділік танытуына әсер ететін бірнеше механизмдері қарастырылған. Бета-лактамазға тәуелді карбапенемдердің төзімділігі тасымалданатын генетикалық элементтермен сезімтал штамдармен пайда болуы мүмкін ең жиі таралған және клиникалық маңызды төзімділік механизмі болып табылады.

2024-01-01T00:00:00Z