http://repository.enu.kz/handle/enu/4489 2026-04-04T00:27:24Z 2026-04-04T00:27:24Z Қосыбаев, М.М. Жиембай, Б.С. http://repository.enu.kz/handle/enu/4500 2025-06-14T19:29:46Z 2022-01-01T00:00:00Z

Армян-қыпшақ жазба ескерткіштері тіліндегі зат есімнің сан-мөлшер категориясының тарихи дамуы Қосыбаев, М.М.; Жиембай, Б.С. . Қазақстанның дәл бүгінгі қоғамдық өмірінде тарих қойнауында жинақталған бағалы деректерге баса назар аударудың маңызы зор. Орта ғасырда Еуразия кеңістігінде Дешті қыпшақ мемлекетін құрып, әлемдік өркениет пен мәдениетке өз үлесін қосқан қыпшақтардың артында қалған мол мұра әр кезеңде түрлі әліпбилермен жазылғаны мәлім. Армян графикасымен қыпшақ тілінде жазылған мұралар дін, әдебиет, тарих, құқық, философия, жаратылыстану ғылымдарына негізделіп, өмірдің саяси-экономикалық, тарихи-мәдени салаларын қамтыды. XX ғасырдан ғалымдардың тыңғылықты зерттеу нысанына айналған армян-қыпшақ мұралары шетелдік басылымдарда жарияланып, транскрипцияланып, сөздіктермен, аудармалармен толықтырылып, сыры күн санап ашыла түсті. Ғалымдар тарапынан сан түрлі ғылыми пайымдаулар мен көзқарастар толастамай, «армян-қыпшақ» термині ғылымға енгізіліп, орта ғасырдағы қыпшақтар мен армяндардың өмірі мен тіршілігі, мәдени байланыстары соны зерттеулерге арқау болды. Бүгінде осынау ауқымды жанрлық сипатта жазылған армян-қыпшақ мұраларының тілдік ерекшеліктерін тереңірек зерттеу қажеттілігі сезіледі. Сан-мөлшер категориясы түркі тілдері теориялық грамматикасының өзекті әрі сан түрлі пікір-көзқарасты тоғыстырған тақырыптарының бірі болып саналады, бұған осы тақырыпта жылдар бойы жинақталған зерттеулер мен ғылыми жұмыстар куә. Аталмыш грамматикалық категорияны зерттеу түркі тілдерін тарихи тұрғыда зерттеумен тығыз байланысты және өз бастауын көне дәуір ескерткіштері тілінен алады. Мақалада зат есімнің сан-мөлшер категориясының тарихи генезисі ғалымдардың еңбегі негізінде айқындалып, көптік жалғауларының көне түрк, орта ғасыр дәуірі ескерткіштері, армян-қыпшақ ескерткіштері тіліндегі көрінісі жүйелі түрде талданады.

2022-01-01T00:00:00Z Кенжалин, Қ.К. Бегимова, Г.А. Байбосын, Ә.М. http://repository.enu.kz/handle/enu/4499 2025-06-13T22:43:03Z 2022-01-01T00:00:00Z

Қазақ тіліндегі ойконимдердің пайда болу тарихы мен ұлттық санадағы орны Кенжалин, Қ.К.; Бегимова, Г.А.; Байбосын, Ә.М. Топоним – «географиялық атау» тіркесінің синонимі, яғни кез-келген географиялық объектінің атауын білдіреді: мұхит, континент, елдер, қалалар, өзендер, жартастар, белестер және т.б. Ғасырлар бойы сақталып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан мәдени-тарихи мұра болып есептелінетін топонимдер – халық мәдениеті мен шаруашылығын, салт-санасы мен әдет-ғұрпын, халықтар арасындағы байланысты сипаттаушы негізгі фактор. Топонимдер мен микротопонимдердің бірнеше тобы бар. Елді-мекен атауларының тарихына деген қызығушылық туған жерден басталады. Өмір әртүрлі жолдармен дамиды, бірақ туған ауыл және оның айналасы – өзендер, төбелер, жолдар, шабындықтар – әрқайсымыз туралы ақпаратты өз жадымызда қалдырды. Кейінірек, олар осы жерлердің тұрғындары туралы көп нәрсе айта алады, өйткені бүгінде олар мұнда бұрын өмір сүргендер жайлы мәлімет береді. Мақалада тарихи-мәдени аспектілерге сүйене отырып кейбір ойконимдердің пайда болу тарихы, оларға әсер етуші сыртқы факторлар мен рухани маңыздылығы көрсетіледі. Сонымен қатар, Солтүстік Қазақстан облысының биік, орташа, аласа таулы үстірті орналасқан нысандардың аңыз-әңгімелерде көрініс табуына тоқталамыз. Зерттеу негізінде Ақмола, Екібастұз, Кәлкен, Бұқпа көлі, Қансүйек, Баянауыл және тағы басқа атаулардың тарихи мазмұны қарастырылады. Ономастикалық атаулар аса күрделі таңба болғандықтан, оларды дәстүрлі тілдік жағынан қарастыру жеткіліксіз, өйткені олардың мазмұны ауқымды әрі көптеген сыртқы факторлармен байланысты болып келеді. Ономастика саласын тек жер-су аттарын зерттеу ғана емес, сонымен қатар, еліміздің болашағына, өскелең ұрпақты тәрбиелеуге де септігін тигізетіні де атап өтіледі.

2022-01-01T00:00:00Z Seilkhan, B. Bukeshova, G.K. http://repository.enu.kz/handle/enu/4498 2025-06-13T20:32:51Z 2022-01-01T00:00:00Z

New SCO development strategy: analysis of Russia’s interests Seilkhan, B.; Bukeshova, G.K. After the collapse of the Soviet Union, a new geopolitical situation arose, which gave rise to new threats, challenges, and problems, both on the regional and on world stage. The already heterogeneous Central Asia, as well as the neighborhood with Afghanistan, made us think about security and stability in the region. It was then that the historic decision was made to create the SCO. It is during this period that the US strategy toward post-Soviet Russia and the country of Central Asia is emerging. The strategy clearly saw the desire of the United States of America to distance new independent states from Russia, which recently were part of the USSR, all this happened against the background of maximum opposition to its renewed self-assertion in the region and in the world. The problems of cooperation in the field of security were a red thread in all the adopted documents, Russia itself adhered to this idea and insisted during its chairmanship in 2008-2009 and 2014- 2015. Further, Russia began to actively promote its interests against the background of the aggravation of relations with the West. It was Russia that initiated its expansion, as well as strengthening cooperation in issues of disarmament, settlement of international and regional problems, the peaceful use of outer space, information security, and the formation of a more equitable international financial structure. Thanks to Russia, such strong players as India and Pakistan, Belarus in observer status, and Azerbaijan, Armenia, Cambodia, and Nepal as dialogue partners were attracted to this organization.

2022-01-01T00:00:00Z Қобландин, Қ.И. Мендикулова, Г.М. Бекжанова, Р.Ж. http://repository.enu.kz/handle/enu/4497 2025-06-14T01:52:06Z 2022-01-01T00:00:00Z

XVIII-XX ғғ. Хиуа (Хорезм) аймағындағы қазақтардың тарихы Қобландин, Қ.И.; Мендикулова, Г.М.; Бекжанова, Р.Ж. Мақалада ХVІІІ ғасырдың ортасында Хиуа хандығының территориясын мекендеген қазақтардың, негізінен Кіші жүздің тарихы талқыланады. Бұл өлкедегі қазақ руларын Кіші жүз хандары басқарды. Кейіннен ХІХ ғасырдың ортасында патша өкіметі өлкені отарлап алғаннан кейін Хиуа хандығы Түркістан генерал-губернаторлығының құрамына енді. Қазақ халқының бір бөлігі Түркістан облысының Әмудария бөліміне бекітілді. Кеңес өкіметі жеңіске жеткеннен кейін бұл аймақ Хорезм Республикасы болып өзгертілді. Мақалада өлкенің саяси-қоғамдық өмірі, қазақ халқының қоныстанған аудандары мен саны, олардың экономикалық құрылымы, жергілікті билік органдарымен және өлкенің басқа этностарымен қарым-қатынастары қарастырылған. Мақаланың негізгі оқиғалары XVIII ғасырдың басынан Қазақстан мен Орта Азияның 1925 жылғы әкімшілік-территориялық шолуына дейінгі кезеңді қамтиды. 20-жылдардың ортасына қарай Кеңес үкіметі өлкеде ұлттық мемлекеттер құру туралы шешім қабылдап, осы мақсатта Хиуа хандығы дәуіріндегі қазақ руларының демографиялық деректерін (халық санағы, т.б.), олардың қоныстанған аймақтары, және т.б. экономикалық өмірдің дамуы зерттеліп, талданды. Сонымен қатар облыстың ұлттық-территориялық межелеуін дайындау кезіндегі қоғамдық-саяси (жергілікті және орталық атқарушы органдарды құру, сайлау мен тағайындаулар, т.б.) және көші-қон процестері қарастырылады. Кеңес өкіметі жылдарында (1917-1925) Хорезм Республикасының құрамында Қазақ-Қарақалпақ Автономиялық облысының алғашқы мемлекеттік құрылымын құру туралы белсенді позицияны қазақ халқының көсемдері Қазақ АССР-не қосылуды жақтады. Мақалада Қарақалпақстан архив құжаттары мен ғылыми басылым материалдары кең пайдаланылды.

2022-01-01T00:00:00Z