Выпуск 2023, №2 (143)

Морфометрическая характеристика ультраструктуры митохондрий легких крыс после введения животным хризотил асбеста

2025-06-14T21:44:14Z

Морфометрическая характеристика ультраструктуры митохондрий легких крыс после введения животным хризотил асбеста Айнагулова, Г.С.; Рзаев, Ф.Г.; Гасымов, Э.К.; Берсимбай, Р.И. Метод морфометрического анализа использован для изучения ультраструктурных изменений митохондрий легких крыс после однократного интратрахеального введения животным хризотил-асбестовой пыли в дозах 25 мг и 50 мг. По морфометрическим показателям более серьезные изменения были выявлены в митохондриях, при влиянии асбеста в дозе 50 мг, которые характеризовались достоверным увеличением площади, периметра и среднего диаметра внешней и внутренней мембран. Значение площади внешней мембраны митохондрий у интактных животных составило 0,38±0,02 мкм2, периметра – 2,52±0,11 мкм, среднего диаметра - 0,75 ± 0,03 мкм, для опытных крыс (асбест 50 мг) данные показатели оказались значительно увеличенными и составили 0,59±0,04 мкм2 (площадь внешней мембраны), периметр – 3,67 ± 0,19 мкм, средний диаметр - 1,06 ± 0,05 мкм. Для внутренней мембраны эти показатели в контроле были следующими: площадь внутренней мембраны - 0,33±0,02 мкм2, периметр - 2,40±0,12 мкм, средний диаметр - 0,71±0,032 мкм, а для асбеста в дозе 50 мг: 0,56±0,05 мкм2 (площадь внутренней мембраны), периметр - 3,68±0,21 мкм, средний диаметр - 1,06 ± 0,06 мкм. Под действием асбеста в клетках легких выявлено значительное снижение длины крист митохондрий: 9,11± 0,41 мкм (контроль, интактные животные), асбест в дозе 25 мг: 4,07±0,33 мкм и асбест в дозе 50 мг: 2,34±0,20 мкм. Наблюдается набухание и разрушение крист, и это прослеживается по морфометрическим показателям диаметра крист, который соответственно увеличился под действием 50 мг асбеста на 90,9% (p<0,001). Полученные значения площади внутренней и внешней мембран, диаметра и длины крист митохондрий позволили оценить степень ультраструктурных нарушений митохондрий, что может свидетельствовать о дисфункции митохондрий под действием асбеста.

Павлодар аймағындағы Anopheles maculipennis кешені безгек масаларын (Diptera, Culicidae: Anopheles) PCR-RFLP негізінде түрге дейін анықтау

2025-06-13T20:38:55Z

Павлодар аймағындағы Anopheles maculipennis кешені безгек масаларын (Diptera, Culicidae: Anopheles) PCR-RFLP негізінде түрге дейін анықтау Оразбаева, А.М.; Сибатаев, А.К.; Аубакирова, К.М.; Ныгыметова, А.М.; Торсыкбаева, Б.Б. Бұл мақалада Anopheles maculipennis кешенінің безгек масаларының генетикалық полиморфизмін анықтау әдістері қарастырылған. ITS2 рибосомалық гендер кластерінің екінші ішкі транскрипцияланатын спейсерін қолдана отырып, PCR-RFLP әдісімен An.maculipennis кешенінің ұқсас түрлерін анықтау жүргізілді. ITS2 rDNA тізбегін талдау негізінде осы жинақта жаңа палеарктикалық түрлер ашылды: Аn. persiensis (Sedaghat et al., 2003), An. daciae (Nicolescu және т.б., 2004) және Аn. artemievi (Гордеев және т.б., 2004). Бұрын Қазақстан аумағында цитогенетикалық әдісті қолданып, хромосомалық полиморфизмді Аn. messeae осы түрдің ареалының оңтүстігінде (Стегний, 1991; Гордеев және Сибатаев, 1996). Безгек масаларының популяцияларында Аn. messeae of Kazakhstan, осы аймаққа тән емес жаңа хромосомалық инверсиялар анықталды (Абылқасымова және т.б., 2019). Сондай-ақ, Anopheles messeae масаларының биоэкологиясы және зиянды мәні туралы кейбір мәліметтер келтірілген. Anopheles maculipennis кешенінің қосқанатты қансорғыш масалары үлкен ғылыми және практикалық қызығушылық тудырады, өйткені олар белсенді қансорғыштар және адамдар мен жануарлардың бірқатар қауіпті ауруларының қоздырғыштарын тасымалдаушылары ретінде белгілі. Өзіндік зерттеулер мен әдеби деректері негізінде Ертіс өзені бассейнінің Anopheles messeae масаларының биологиясы мен экологиясы туралы материалдар жинақталды. Maculipennis кешені масаларының таралуы мен ландшафтық орналасуы, санының маусымдық динамикасы мен тәуліктік ырғағы, зиянды мәні туралы мәліметтер келтірілген.

Экологиялық тізбектер және олардың математикалық-компьютерлік моделдері

2025-06-14T01:40:54Z

Экологиялық тізбектер және олардың математикалық-компьютерлік моделдері Мұкұшев, Б.А.; Мукушев, С.Б.; Мырзагалиева, А.Б.; Прмантаева, Б.А.; Омарова, Н.М. Мақалада микроағзалар деңгейіндегі экологиялық тізбектердің құрылымын және эволюциясын математикалық және компьютерлік модельдермен зерттеу мәселесі қарастырылған. Биологиялық кинетика заңдары негізінде экологиялық тізбектерді сипаттайтын бірнеше математикалық модельдер құрылып, осы модельдер көмегімен компьютерлік эксперименттер жасалған. Бактериялардың, субстраттардың және қарапайымдардың концентрацияларының уақытқа тәуелділігін сипаттайтын математикалық модельдер жасалды. Mathcad пакеті көмегімен математикалық модельдердің графиктік шешімдері алынды және талданды. Қоректік субстраттың жүйеге ену жылдамдығы өзгерген жағдайдағы экологиялық тізбектің күйлерінің графиктері құрылды және осы күйлер зерделенді. Mathcad ортасында алты түрлі бактериялардың өзара бәсекелестігін сипаттайтын математикалық модельдер жасалды. Бактерияның әр түрінің концентрациясын сипаттайтын параметрлер белгіленді. Ол параметрге мыналар жатады: бактериялардың қанығу тұрақтысы, қарапайымдардың қанығу тұрақтысы, бактериялардың меншікті өсу жылдамдығының максимал шамасы, қарапайымдардың меншікті өсу жылдамдығының максимал шамасы, қарапайымдардың өсуінің экономикалық коэффициенті. Бактерияның концентрациясының динамикасын сипаттайтын математикалық модельдердің графиктік шешімі талданды және қорытынды жасалды. Бактериялар түрлері арасындағы бәсекелестіктің динамикасын көрсететін компьютерлік эксперименттер жасалды. Он түрлі бактериялар колониясының өзара бәсекелестігін сипаттайтын сандық және графиктік нәтижелер алынды. Компьютерлік программа Microsoft Visual Basic 6.0. ортасында жасалған.

Радиация әсерінен қартаюда митохондрия мен микроРНҚ-ның рөлі

2025-06-14T09:30:22Z

Радиация әсерінен қартаюда митохондрия мен микроРНҚ-ның рөлі Тойбекова, П.М.; Булгакова, О.В.; Берсимбай, Р.И. Халықтың қартаюы бүкіл әлемде жылдам қарқынмен жүріп жатыр, бұл жаһандық экономика мен денсаулық сақтау қызметтерін қиындатуда. Жасушаның қартаюы әртүрлі жасқа байланысты неврологиялық және жүйке-психикалық бұзылуларға, соның ішінде Альцгеймер ауруы мен Паркинсон ауруына елеулі үлес қосады. Кейбір сыртқы факторлар, мысалы, иондаушы сәулеленудің әсері қартаюды тездетуі мүмкін. Соңғы жылдары микроРНҚ деп аталатын қысқа бір тізбекті РНҚ молекулалары арқылы ген экспрессиясын транскрипциядан кейінгі бақылау жүйесінің қалыпты физиологиялық процестерді реттеуде және көптеген аурулардың патогенезінде, соның ішінде жас ерекшеліктеріне байланысты аурулардағы маңыздылығы жоғары екендігі белгілі болды. Бұл мақалада радиацияның биологиялық әсері, сәулеленудің әртүрлі жасуша түрлерінің қартаюына әсері және микроРНҚ-ның сәйкес молекулалық механизмдері қарастырылады.