http://repository.enu.kz/handle/enu/13861 2026-04-03T23:49:24Z http://repository.enu.kz/handle/enu/10473 КӨНЕ АНАТОЛИЯДА ТАБЫЛҒАН ЖАЗБА ДЕРЕКТЕР ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТАРИХИ ЗЕРТТЕУЛЕРДЕГІ ҚОЛДАНЫСЫ Шалдарбекова, А.Б. Көне Анатолияда (Кіші Азия) XIX ғасырдың басында жарыққа шығарылған сына жазулы мәтіндер бұл аумақта табылған ең алғашқы жазба дереккөздері. Аталған ескерткіштер орталық Кіші Азия яғни, қазіргі Кайсери қаласының жанынан Kültepe қалашығында табылған. Kültepe (ежелгі Kaniš) қалашығында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде 23 мыңға жуық сына жазуы бар тақтайшалар табылған. Олардың бір бөлігін жетекші маман-ассириологтар оқып, басып шығарған. Жазбаша дереккөздердің ең алғашқы зерттеулерін ХХ ғасырдың басында бір топ көрнекті шығыстанушы ғалымдар жүргізді. Олар B. Landsberger, J.Lewy, H. Lewy, P. Garelli, L.Orlin, M.T.Larsen. Сонымен қатар K.Hecker, V.Soden секілді ғалымдар кең көлемдегі жазба материалдарын зерттей келе, ежелгі ассириялық тілдің грамматикасы мен сөздігін жасады. Қазіргі зерттеушілердің бірішамасы K.R. Veenhof, C. Günbattı сол кезеңнің хронологиясымен айналысып жатса, K.Nashef, G.Barjamovic және т.б. ғалымдар ежелгі Кіші Азия тарихи географиясы сұрақтарына жауап іздеу үстінде. Kültepe мұрағаттарындағы сына жазу құжаттарын түрлеріне қарай бірнеше топтарға бөлуге болады: хаттар, ресми құжаттар және әртүрлі меморандумдар, жазбалар, тізімдер. Оларды зерттеудің нәтижесінде сол кезеңдегі Анатолияның қала мемлекеттерінің саяси және экономикалық жағдайы туралы құнды ақпаратқа қол жеткізу мүмкін. Қазіргі таңда сына жазулы деректердің оқылып жариялану жұмыстары әлі де жалғасып келе жатыр. Сонымен қатар, Ассирия тілінің сөздігі құрастырылып мәтіндердің талдауы туралы жаңа мақалалар жариялануда. 2023-05-25T00:00:00Z http://repository.enu.kz/handle/enu/10472 АРМЯН ЖАЗУЛЫ ҚЫПШАҚ ЕСКЕРТКІШІ ТІЛІНДЕГІ ӨТКЕН ШАҚ ЕТІСТІГІНІҢ АНАЛИТИКАЛЫҚ ФОРМАЛАРЫНЫҢ ЖАСАЛУЫ Төребекова, С.М. Бұл мақалада XVI-XVII ғасырлардағы армян жазулы қыпшақ ескерткіштері тіліндегі өткен шақ етістігінің аналитикалық формасының жасалу жолдары, мағыналық ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеу материалы ретінде А. Гаркавецтің «Кыпчакское письменное наследие: T I, II, Каталог и тексты памятников армянским письмом» деген атпен жарияланған еңбегінен мысалдар алынады. Мұнда 1519-1628 жылдар аралығында жазылып сақталған 109 қолжазба мен 1618 жылы Львов қаласында қыпшақ тілінде армян жазуымен баспадан басылып шыққан «Алғыш бітікі» – дұғалықтар кітабының мәтіндері транскрипцияланып берілген, акт кітаптарының мазмұндалған каталогы мен мәтін үлгілері көрініс тапқан. 2023-05-25T00:00:00Z http://repository.enu.kz/handle/enu/10471 TÜRK VE AVRUPA DİLLERİNDE “GÖKKUŞAĞI” SÖZCÜĞÜNÜN ADLANDIRILMASI Öncül, V.; Köse, D. Varlıkları birbirinden ayıran en temel özellik adlarıdır. Adlandırıldığında o varlık bilinmiş olur. Adlandırma her toplumda aynı şekilde yapılmaz. Bu çalışmada “gökkuşağı” sözcüğünün farklı dil ailelerinde adlandırma şekli araştırılmıştır. Altay dil ailesindeki Türkçe ve Avrupa dil ailesi “gökkuşağı” sözcüğü esas alınarak karşılaştırılmış, Türk dillerinde “gökkuşağı” kelimesinin anlamsal, Avrupa dillerinde ise görsel algı üzerinden değerlendirildiği sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. 2023-05-25T00:00:00Z http://repository.enu.kz/handle/enu/10470 ОРТА ҒАСЫР ТҮРКІЛЕРІНІҢ ҚАШЫҚТЫҚТАН ШАБУЫЛ ЖҮРГІЗУ ҚАРУЫ, САДАҚ АТУДЫҢ ҰҒЫМДЫҚ СИПАТЫ Мұсабаева, А.Қ. Тарихы терең түркілердің өзіндік өркениетін қалыптастыруда, түркі қоғамында ер атаулы «тал бесіктен тас үйінді бесігіне» дейін жауынгерлік рухта тәрбиеленді. Елді, жерді, туған жұртын қорғауды ең негізгі мақсат тұтты, бір сөзбен, түріктер асқан батырлық пен ерлікті мадақ тұтып ат жалында, қаружарағымен ұдайы жорықтармен өмір кешті, бүкіл қоғам қашанда әскери дайындықта, әскери өңірін күн сайын дамытып тіршілік етіп жатты. Өйткені шабуылдарға тойтарыс беру, ата жауымен ұдайы соғысу үрдістері толастаған емес еді. Қытай деректерінде түркілер туралы «оларда мүйіз нақышты садақ, ысқырма жебе, сауыт, найза, қылыш және семсер бар. Адамдары атқа мықты, садақ тартуға шебер, жаратылысынан жауыз болады...» делінген. Осыған орай түркі ортағасыр жазба ескерткіштеріндегі қару жараққа қатысты лексемаларды зерттеп зерделеу өте маңызды. Түркі жазба ескерткіштерінде жалпы қару-жарақ жайында мол мағлұмат алуға болады. Оған деректерде жетерлік. Табылған ескерткіштерден не жазба мұра болып қалған әдебиеттерден түріктерде (түркілерде) жеңіл әрі ауыр қаруланған әскерлер болғандығын аңғаруға болады. Жеңіл тобына атты және жаяу әскерлер жатады. Онда алдыңғы саптың шапшың қимылды салт атты садақшылар тобы бар. Ендігі кезекте мақала тақырыбына сай, сол қашықтықтан атылатын қару түрі садаққа талдау жасалынады. 2023-05-25T00:00:00Z