http://repository.enu.kz/handle/enu/5117 2026-04-04T06:10:35Z http://repository.enu.kz/handle/enu/5126 Қазақ, қырғыз және қарақалпақ мақал-мәтелдерінің семиологиялық табиғаты Ескеева, М.Қ.; Қосыбаев, М.М. Мақал-мәтелдер семантикасын жан-жақты зерттеу халықтың тұтас болмысын танытатын маңызды мәселе. Мақалада қыпшақ тобына жататын қазақ, қырғыз, қарақалпақ мақал-мәтелдерінің тілдік жүйедегі семиологиялық табиғаты салыстырмалы тұрғыдан сараланады. Паремиалардың семантикалық өрісі мақал-мәтелдердің ішкі құрылымындағы паремиосемалардың көп деңгейлі көп функциялы компоненттерінің жиынтығы таңбалаушы және таңбаланушы белгілер арқылы қалыптасатыны нақтыланады. Күрделі тілдік таңба болып табылатын мақал-мәтелдер семантикасының өзек компоненті мен шеткері-жанама компоненттерінің шегі ажыратылып, біртұтас паремиологиялық мағынаның ерекшеліктері анықталады. Мақал-мәтелдердің мазмұнындағы эксплицитті және имплицитті мағыналардың таңбалану ерекшеліктері айқындалады. Паремиялардың ішкі құрылымындағы таңба мен таңбаланушы ұғым арасындағы байланыс мақалды қолданушының мақсаты мен жағдаятқа қатысты талданады. Біртұтас паремиологиялық мағынаның таңбалануы мақалдың сыртқы құрылымындағы лексемалардың семантикалық өрісі негізінде (зат пен зат, зат пен оның қасиеттері т.б.) жүзеге асатыны көрсетіледі. Мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні мен дәйектемелік-дәлелдемелік мәні әлеуметтік өмірдің, жалпы қоғамның тұтас жүйесіне қатысты айқындалады. Қазақ, қырғыз, қарақалпақ тілдерінде паремилогиялық параллельдердің өте жиі кездесуі, олардың күрделі лингвистикалық бірлік ретінде бірдей таңбалануы туыс халықтардың тұрмысы мен салт-дәстүрінің, өмірлік ұстанымдарының ортақтығы жалпы қыпшақтық дүниетаным тұрғысынан сипатталады. 2022-01-01T00:00:00Z http://repository.enu.kz/handle/enu/5125 Механизмы экспликации этнокультурной ауры автохтонного и переводного текста Шахпутова, З.Х.; Алефиренко, Н.Ф.; Нуртазина, М.Б. В статье рассматривается проблема восприятия и понимания этнокультурной ауры художественного текста. Доказывается, что восприятие художественного текста как совокупности этноязыковых образов требует эмоционального и интеллектуального включения реципиента в мысленный диалог с автохтонным миром текста. Подчеркивается значение предметно-чувственного восприятия для адекватной интерпретации концептуально значимых смыслов текста. Этноязыковыми образами, излучающими автохтонную ауру, представляются концепты «қоңыр күз» и «ақ жауын». Восприятие происходит посредством осмысления языковых средств, создающих в воображении предметно-чувственные образы. Внимание сосредоточено на создании в повести этноязыковых образов автохтонного художественного текста и на когнитивно-метафорических истоках его этнокультурной ауры. В ходе анализа выявлено, что понимание текста представляет собой поэтапный процесс, включающий эмоционально-чувственное восприятие образа на уровне ощущений, переживание как текстовосприятие на основе субъективного жизненного опыта (включение его в свое смысловое пространство) и интерпретацию как мысленное разложение целостного текста на его компоненты и мысленное соединение этих компонентов в целое. Лингвокультурологическая интерпретация ключевых концептов «жауын», «қоңыр», «күз» выявила индивидуально-авторский смысл дискурсопорождающего концепта «қоңыр күз», который метафорически раскрывается в тексте через образ белого дождя (ақ жауын). Определяются изобразительно-выразительные средства языка, способствующие воплощению рассматриваемых этноязыковых образов. Проведенный анализ позволил выявить имплицитно представленную в тексте концептуальную метафору «жизнь – извилистая дорога» как важнейший конституент нарративного дискурса повести. 2022-01-01T00:00:00Z http://repository.enu.kz/handle/enu/5124 Қазақ және түрік тілдеріндегі мінез-құлықты сипаттайтын фразеологизмдер: функционалдық-параметрлік талдау Колпенова, А.К. Мақалада қазақ және түрік тілдеріндегі адамның мінез-құлқын сипаттайтын сапа семантикалы фразеологизмдер функционалдық-параметрлік аспектіде талданады. Фразеологизм семантикасын қалыптастыратын бір-бірімен өзара байланысты, тығыз қарым-қатынастағы семалардың үйлесімділігі туралы көзқарастар мен пікірлер интерпретацияланып, фразеологиялық мағына құрылымындағы компоненттер сараланады. Фразеологизм бойында тоғысатын аталым процесінің біріншілік және екіншілік деңгейлері арасын жалғайтын ассоциативтік параллельдер негізіндегі образдың денотативтік, уәжділік компонентті айқындайтыны, бұл компоненттердің фразеологизмдердің тілдік таңба ретіндегі сипатын танытатыны тұжырымдалады. Фразеологизмдердің ішкі формасы – образ арқылы «жақсы-жаман» өлшемімен анықталатын бағалауыштық компонент, «құптау-құптамау» шкаласымен өлшенетін эмотивтік компонент, олардың мазмұнынан туындайтын стилистикалық компонент сипатталады. Адамның мінез-құлқын сипаттайтын фразеологизмдер мағынасында этикалық бағалау жататыны, көп жағдайда адамның жақсы мінезіне қарағанда жаман мінезі бағалатыны айтылады. Осыған орай «құптау-құптамау» шегінің арасында жек көрушілік, сөгу, менсінбеушілік, кекесін эмоциялары орын алатыны түйінделеді. Фразеологизмдер жалпытүркілік ортақтықтар мен әр халықтың даралығын ажыратуға мүмкіндік беретін негізгі лингвоиндикаторлар болғандықтан, талдау арқылы әр этностың дүниетанымы танылады. Нәтижеде фразеологиялық мағына құрылымындағы бағалауыштық, эмотивтілік және стилистикалық компоненттердің фразеологизмдердің прагматикалық әлеуетін күшейтіп, коммуникативтік функциясын, ал ұлттық-мәдени компоненттің фразеологизмдердің когнитивтік функциясын айқындайтыны тұжырымдалады. 2022-01-01T00:00:00Z http://repository.enu.kz/handle/enu/5123 Принцип историзма в творчестве А. Кекильбаева Кобжасарова, С.Т.; Хамидова, А.Х. В статье рассматривается вопрос о классической традиции и ее творческом развитии, обогащении, преемственных связях и качественных отличиях в самом подходе к принципу историзма. Историзм - это необходимое условие создания полнокровного реалистического характера. Историзм детально рассматривается авторами на материале ранней прозы казахского писателя А.Кекильбаева. Опираясь на конкретный анализ произведений, относящихся к разным эстетическим системам, авторы стремятся показать механизм взаимодействия характеров и обстоятельств на разных этапах становления и развития реалистического искусства, представить национальный характер в его исторической и эстетической сущности. На конкретных примерах раскрывается новаторство А. Кекильбаева, прослеживается логика идейно-эстетического обогащения принципа историзма в казахской литературе. Осмысление современности, неутраченного прошлого и обозримого будущего в единой причинно-следственной связи; поиски общественных закономерностей в предшествующем опыте человечества; социально-психологическое исследование человека в обстоятельствах эпохи – все это определяет главное в художественном постижении действительности с позиций последовательного историзма. Проведен анализ присутствия в прозе А. Кекильбаева основных элементов поэтики историзма, исторических мотивов и образов. Выявлено общее, типологическое, а также индивидуальное, неповторимое основных форм и образов с исторической содержательностью в оригиналах и переводах произведений А. Кекильбаева. Подробно освещается круг социально-нравственных проблем, разрешаемых писателем на философско-эстетическом уровне. Через нравственные уроки прошлого происходит осмысление современности. Изображая далекое прошлое, древнюю историю предков, затрагивая нравственные проблемы с глубоким общечеловеческим смыслом, писатель находит отклик с современностью. 2022-01-01T00:00:00Z