http://repository.enu.kz/handle/enu/5083 Sat, 04 Apr 2026 06:09:55 GMT 2026-04-04T06:09:55Z http://repository.enu.kz/handle/enu/5091 Тема невежества в поэтике Абая Кунанбаева Нургали, К.Р.; Толбаева, Д.Е. Статья посвящена анализу темы невежества в поэзии Абая Кунанбаева на примере стихотворений «К наукам я холоден в юности был» («Жасымда ғылым бар деп ескермедім»), «Пока не знаешь – молчи» («Ғылым таппай мақтанба»), «Будь разборчив в пути своем» («Әсемпаз болма әрнеге»), а также слов назиданий поэта («Книга слов»). Авторы статьи предлагают разграничивать два аспекта понятия невежество: объективный, основа которого – значение отсутствия образования, и субъективный – отсутствие культуры образованного человека. Таким образом, исследователи обнаруживают в творчестве поэта Абая Кунанбаева особую категорию невежества – нравственное невежество, которое не соотносимо со значением отсутствием образования. Нравственное невежество заключается в использовании знаний для достижения собственных корыстных целей, что, по мнению, Абая Кунанбаева, недопустимо. Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 GMT http://repository.enu.kz/handle/enu/5091 2021-01-01T00:00:00Z http://repository.enu.kz/handle/enu/5090 Прецедентті мәтіндердегі «зат-символ» мәселесі Нұрдәулетова, Б.И.; Аймұхамбет, Ж.Ә. Адам баласы өміріне серік болып, бірге жасасып келе жатқан зат атаулыға қандай деңгейде де тәуелді. Сондықтан заттардың мәні, қызметі мен мағынасы адамға қаншалықты қатыстылығымен өлшенеді. Қатыстылықтың сипаты адам мәдениетімен шарттылықта және нақты тарихи, мәдени-әлеуметтік ерекшеліктерімен анықталады. Мақалада прецедентті мәтіндердегі (эпос, жыраулар поэзиясы) заттық атаулардың ұлт, халық танымындағы символдық мәні, зат арқылы берілетін дүниенің мифологиялық бейнесі талданады. Жалпы мәдени мәтіндердің семиотикалық проблемасы туралы арнайы зерттеу еңбектердің пайда болуы барынша маңызды бола отырып, екі ғасырлық кезеңді құрайды. Бұл – Р. Барт, А. Греймас, Л. Ельмслев, Э. Кассирер, Э. Лич, Ч. Моррис, Ч. Пирс, Р. Якобсон тағы басқа шетелдік ғалымдардың еңбектері. Аталған мәселеге қатысты орыс ғалымдарынан М.М. Бахтиннің, А.К. Байбуриннің, Н.М. Калашникованың, Ю.М. Лотманның, А.Ф. Лосевтің, С.Т. Махлиннің, Ю.С. Степановтің, В.Н. Топоровтың, Б.А. Успенскийдің еңбектерін атауға болады. Жоғарыда аталған ғалымдардың зерттеулерінде семиотиканың – «мәдениет тілі», «вербальды және бейвербальды коммуникация», «таңба», «символ», «белгі», «индекс», «бейне» тәрізді басты концептілері мен категориялары жүйеленген. Зерттеу нәтижесінде, лингвомәдениеттанымдық, лингвофилософиялық пайымдауларға сүйене отырып, зат – әрі таңба, әрі символ. Сондықтан зат туралы ілім семиотиканың да, семантиканың да зерттеу нысанына кіреді деген қорытынды жасадық. Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 GMT http://repository.enu.kz/handle/enu/5090 2021-01-01T00:00:00Z http://repository.enu.kz/handle/enu/5089 Смағұл Садуақасұлының әңгімелері: көркемдік және тарихилық қағидаттардың ықпалдастығы Қамзабекұлы, Д. ХХ ғасырдың 20-жылдарындағы көркем прозада «Салмақбай – Сағындық», «Күлпәш», «Күміс қоңырау» повестерімен, «Сәрсенбек» романымен аты мен заты қалған Смағұл Садуақасұлының «Өртең», «Салмақбай, Махамбет», «Аптономиа» сынды әңгімелері әрі көркемдік, әрі тарихилық сипатымен ерекшеленеді. Алаш әдебиеті кезеңіне жататын осы көркем шығармалардың авторы – жай жазушы ғана емес, парасаты толысқан, жастай саясат ісінде шыңдалған қайраткер. Тұлғалар қолына шабыттан гөрі ағартушылық мақсат қалам алдыртады. Айталық, Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның саясат жұмысы барысында білікті көсемсөзші, сындарлы әдебиеттанушы болуының себебі сол. Бұл қасиет Смағұл Садуақасұлында да болды. Аса күрделі кезеңдегі ұлт жастарының арманы, зиялылар арасындағы елдік және төңкерістік мәселелерге байланысты көзқарастар, большевизм кезіндегі халықтың табиғи мүддесі, қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық өзгерістер – қаламгердің негізгі нысанасы. Отаршылдық – әділетсіздік, аярлық, зорлық-зомбылық арқасында ғұмырын ұзартқан тамыры терең, кесапат құбылыс. Әлемдегі талай халықтарға трагедия алып келген осы басқыншылық (Алаш лексиконында «жуан жұдырық») Қазақ елін адам айтқысыз қиындыққа душар етіп, теңдік пен еркіндік аясындағы дамуын тежеді. Әділеттікке деген ұмтылыс жастай сезімі мен санасында қайнаған Смағұл ұлтына азаттық тимеген екі қоғамды жаман жағын да, қайсыбір жақсы жағын да парықтап, ақылымен ұғып өсті. Әлем және орыс әдебиеті, ұлт фольклоры дәстүрінен бастау алатын ХХ ғасырдың бас ширегіндегі қазақ әдебиетінің өкілі ретінде Смағұл Садуақасұлы көркемдік және тарихилық қағидаттарға иек артып және сол екеуінің ықпалдастығы арнасында жазушылық шеберліктің бел-белестерін игерді. Мақалада С.Садуақасұлының әдебиет тарихынан сырт қалып келген әңгіме жанрындағы ізденістері мен табыстары қарастырылып, талданады. Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 GMT http://repository.enu.kz/handle/enu/5089 2021-01-01T00:00:00Z http://repository.enu.kz/handle/enu/5088 Қазақ қызына қатысты салт-дәстүрлердің «Тіл-Мәдениет-Қоғам» контексіндегі көрінісі Әбдімәулен, Г. Мақалада қазақ халқының қыз балаға арналған салт-дәстүрлердің ерекше тұстары сөз болады. Қазақ халқының дүние бейнесінің фразеологиялық фрагменттерінде бекіген жалпы қыз бала туралы ұғым-түсініктердің ұлттық сипаты «Тіл-Мәдениет-Қоғам» контексінде суреттеледі. Қазақ халқының салт-дәстүрге деген көзқарасын, оның құндылықтары мен қолданыстағы орнын фразеологиялық тіркестер арқылы келешек ұрпаққа шеберлікпен таныстыру мақсат етіледі. Кез келген қазақ отбасында қыз бала еркін, уайым-қайғысыз, оң жақта, еркелеп бойжетеді. Жалпы қыздың болмысы жаратылысынан өте нәзік, сүйкімді, инабатты болып келеді. Осы қасиеттердің барлығы өн бойынан табылып, тал шыбықтай майысып өсуіне салт пен дәстүрдің де ықпалы зор. Ата-бабамыз қыздарды кішкентай кезінен ақылдылыққа, тапқырлыққа, сабырлыққа, шыдамдылыққа үйрете отырып, келешекте осы қасиеттер арқылы үлкен белестерді бағындыра алатындығын түсінген. Қазақ қызға жат жұрттық немесе екі елді байланыстырушы, елші ретінде қараған. Бөтен елге ұзатылған қыздың бойында қалыптасқан мінезі мен тәрбиесі арқылы бүтін бір рулы елдің болмысы бейнеленген. Сондықтан, қазақ қызды қырық үйден тыйып, дүйім ел болып тәрбиелеген. Тұрмыс құруға лайықты жасқа келгенде қызды абыроймен өз теңіне ұзату әрбір ата-ананың міндеті мен парызы. Сол мақсаттарға жету кезінде атқарылатын шаралардың барлығы салт-дәстүрден тыс қалмайтыны назарға алынды. Зерттеу қазақ халқының қыз балаға қатысты күнделікті және ұмыт бола бастаған салт-дәстүрлерін тереңірек ашуға бағытталған. Фразеологиялық тіркестер қыз баланың әдемілігі мен қадыр-қасиетін тілдік тұрғыда ашуға бағытталған негізгі құрал болып табылады. Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 GMT http://repository.enu.kz/handle/enu/5088 2021-01-01T00:00:00Z