http://repository.enu.kz/handle/enu/13859 2026-04-03T23:44:24Z 2026-04-03T23:44:24Z Шәріп, А.Ж. http://repository.enu.kz/handle/enu/10456 2025-06-14T11:05:40Z 2023-05-25T00:00:00Z

ӨТҮКЕННІҢ МИФТІК-ПОЭТИКАЛЫҚ БЕЙНЕСІ Шәріп, А.Ж. Дәстүрлі түркі дүниетанымында Өтүкен жерұйық болып саналады. Ол тек топонимикалық зерттеу нысаны болып қана қоймай, өз бойына терең рухани мән дарытқан. Орхон тасбітіктерінің, сондай-ақ басқа да жазба ескерткіштердің мәтіндеріне сүйене отырып мынадай қорытындылар жасауға болады: біріншіден, Өтүкенде тіршілік кешу мемлекетті басқаруда тұрақтылыққа, халықтың бірлігі мен бақуаттылығына, көрші елмен қарымқатынастың оңтайлығына кепілдік берген (Тәңірдің жарылқауы); екіншіден, Өтүкеннен табан аудару елді бостандық пен бодандыққа, қасірет пен қайғыға душар еткен (Тәңірдің жазалауы). Мұндай утопиялық таным-түсініктер қоғамның өтпелі дағдарыс кезеңдерінде туады. Ата қонысын тастап шыққан адамдар көзден ғайып болған жерді идеалдандыруға және мифтендіруге көше бастайды.. Ежелгі жазбаларда кездесетін «Өтүкен елінің құты» (il Otukan quti) тіркесі «ұрпақ таратушы күш» мағынасына да ие. Əр рудың өкілі өзін дүниеге келтірген «құрсаққа» балайтын «меншікті» тауына сыйынған. Моңғол жазба ескерткіштерінде Ötüken сөзі etügen~ötügen пішінінде ұшырасып, «құдіретті жерді», «жер-иені» білдіреді. Моңғолдың etügen еке дегені анаға теңелетін отанды меңзейді. Ендеше, түркілер мен моңғолдардың мифтік-поэтикалық дәстүрінде Өтүкен мынадай кейіпте танылады: 1. Мәдени ойкумена (қоныс) – халықтың өміріне қолайлы және қауіпсіз орын; 2. Мәйекті мекенді әлемнің кіндігі ретінде қабылдататын ұғым (құт); 3. Табынатын және кие тұтатын айырықша күш (құдірет). Өтүкен бейнесі Жер-Ана архетипімен ұштасады және оның ел санасындағы идеялық эволюциясы мен трансформациясын «қоныс – құт – құдірет» мифтік-поэтикалық формуласы арқылы қарастыруға болады.

2023-05-25T00:00:00Z Мусабекова, У.А. http://repository.enu.kz/handle/enu/10454 2025-06-13T20:56:25Z 2023-05-25T00:00:00Z

ПАМЯТНИКИ ПИСЬМЕННОЙ КУЛЬТУРЫ ТЮРКСКОГО СРЕДНЕВЕКОВЬЯ Мусабекова, У.А. В статье рассматриваются древнейшие памятники, написанные руническим письмом, как общее наследие тюркоязычных народов, сохранившееся до наших дней. Тюркоязычные народности и их языки имеют весьма древнюю письменную традицию, восходящую, по крайней мере, к рубежу нашей эры. В изучении древнетюркских памятников: осуществлена точная датировка текстов, выявлены авторство и жанровое своеобразие, определены тематика и проблематика, исследованы поэтика и стиль текстов. Орхоно-енисейские рунические надписи свидетельствуют о высоком культурном уровне древних тюрков, которые имели развитый литературный язык, оригинальную письменность, прекрасную литературу.

2023-05-25T00:00:00Z Жиембаева, Г.Т. http://repository.enu.kz/handle/enu/10453 2025-06-14T16:24:05Z 2023-05-25T00:00:00Z

Ә. КЕКІЛБАЕВТЫҢ «КҮЙ» ПОВЕСІНІҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ-ИДЕЯЛЫҚ МАЗМҰНЫ Жиембаева, Г.Т. Адам өмірінің терең философияға толы көріністері бейнеленген «Күй» повесінің қазақ әдебиеті тарихында алатын орны ерекше. Күй мен күйші, күй құдіреті, көрші жатқан қазақ пен түрікмен арасындағы жаугершілік, кекшілдік, мәңгүрттік көріністері бейнеленген повесть – Ə. Кекілбаевтың алғашқы туындыларының бірі. Аталған мақалада заңғар жазушының «Күй» повесінің тақырыптық-идеялық мазмұны қарастырылады.

2023-05-25T00:00:00Z Ерниязов, Д.К. http://repository.enu.kz/handle/enu/10452 2025-06-14T21:47:26Z 2023-05-25T00:00:00Z

РАССМОТРЕНИЕ ТЮРКСКОЙ ЛЕГЕНДЫ БЕГІМ АНА В КОНТЕКСТЕ ПОИСКА ИСТОРИЧЕСКИХ ПАРАЛЛЕЛЕЙ Ерниязов, Д.К. Данная статья посвящена анализу легенды Южного Казахстана о Бегім ана, явлющейся символом невинности и пострадавшей от людского наговора. Автор пытается найти исторические паралели в событиях прошлого, опираясь на сам сюжет легенды, события, символику иносказания и упомянутых персонажей.

2023-05-25T00:00:00Z