ҚАЗАҚ ЖӘНЕ МОҢҒОЛ ДЕМОНОЛОГИЯСЫНЫҢ ОРТАҚ ҚАБАТЫ ЖӘНЕ ДІНИ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ

Abstract

Мақалада қазақ пен моңғол халықтарының танымындағы демондық бейнелер шығу тегі, діни трансформациясы тұрғысынан қарастырылды Жіктеуімізге негіз ретінде ғалым Сейіт Қасқабасовтың халық прозасын классификациялаудағы хикая жанрына талдауы алынды. Хикаяны халықтық демонологиясы дей келе, осы жанрдың кейіпкерлері – халықтық демондар функция, шығу тегі, мотиві тұрғысынан талданды. Мақалада салыстырмалы типологиялық түрде екі халықтың ортақ байырғы сенімі – шаманизм жүйесіндегі рух-иелік демондар (албасты, сөрел, үббе, жезтырнақ, атаатан, онгон, утга, чөтгөр) сипатталса, кейінгі дәуірде қазақта ислам (шайтан, жын, пері), моңғолда буддизм (дхамапалдар, мара, сахиус, т.б.) ықпалынан енген демондық мақұлықтар талданды. Олардың аталған діндердегі рөлі, орны көрсетілді. Сондай-ақ екі халықтың фольклорындағы зұлым күштердің қастандық жасаудағы ортақ мотивтері аталды. Олардың адамзат қоғамына келтіретін зияндық әрекеттері, құбыжықтық функциясы фольклорлық мәтіндер һәм А. А. Соловьеваның моңғол демонологиясын зерттеудегі Ц. Дамдинсурэннің еңбектерінен талдауы қаралып, сипатталды.